Friese klok
De stoelklok
De Friese stoelklok verschijnt rond 1670, in het spoor van Gronings en Zaans werk. Het uurwerk staat niet in een kast maar op een houten console met vier poten, de stoel, die aan de wand wordt bevestigd. Rond de beschilderde wijzerplaat en op de kap zitten gegoten loden ornamenten: engelenkopjes, zeemeerminnen, leeuwen.
Het werk heeft een spillegang met een korte slinger, wat het karakteristieke snelle tikken geeft. Naast het slagwerk zit vrijwel altijd een wekker. De bloeitijd lag tussen 1720 en 1770, met Sneek en Joure als centra.
De staartklok
In het laatste kwart van de achttiende eeuw komt de staartklok op. Het uurwerk zit nu in een gesloten kast, met daaronder een verlengstuk waarin de slinger hangt: de staart. Door een ovaal venster is de slingerlens zichtbaar. De kasten zijn vaak roodbruin geschilderd, een imitatie van mahonie.
Vanaf ongeveer 1825 kreeg de staartklok de ankergang in plaats van de spillegang. Daardoor kon de slinger langer worden en werd de gang aanzienlijk regelmatiger.
Het schippertje
Het schippertje is de kleine broer: een compacte wandklok met hetzelfde soort werk en een korte, vaste slinger. Bij het staartschippertje heeft de staart alleen nog een decoratieve functie. De slinger zit soms naast het werk, wat de klok minder gevoelig maakt voor scheefstand. Dat laatste wordt in de vakliteratuur genoemd als mogelijke verklaring voor de naam, zonder dat die herkomst vaststaat.
Het einde van het ambacht
Rond 1857 werden in Joure naar schatting vierduizend klokken per jaar gemaakt. Daarna nam de Duitse massaproductie het over. De laatste echte Friese klokkenmakerij sloot in 1925.
| Type | Periode | Herkenningspunt |
|---|---|---|
| Stoelklok | vanaf circa 1670 | Uurwerk op een beschilderde console met vier poten |
| Staartklok | laatste kwart 18e eeuw | Gesloten kast met ovaal slingervenster |
| Schippertje | 18e en 19e eeuw | Klein formaat, korte vaste slinger |
Lood en verf
De loden ornamenten van een Friese klok zijn kwetsbaar en zetten uit bij vocht. Poetsen met een metaalreiniger tast de oude patina aan en is bij verzamelaars niet gebruikelijk.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een stoelklok en een staartklok?
De stoelklok staat met het uurwerk op een open console tegen de muur. De staartklok heeft een gesloten kast met daaronder een verlengstuk voor een langere slinger, zichtbaar door een ovaal venster.
Waarom tikt een oude Friese klok zo snel?
Door de spillegang met korte slinger. Die maakt veel meer slagen per minuut dan de latere ankergang met lange slinger.