Begrippenlijst

42 termen die in klokkenbeschrijvingen terugkomen, in gewone taal uitgelegd.

Alfabetisch geordend
Ankergang	Gang waarbij een ankervormig deel de tanden van het gangrad om beurten vasthoudt en loslaat. Gangbaar toegeschreven aan William Clement rond 1670. Maakte een lange slinger met kleine uitslag mogelijk.
Bahnhausle	Kastvorm van de koekoeksklok naar het model van een spoorwachtershuisje, voortgekomen uit een prijsvraag van september 1850 in Furtwangen.
Belhek	Doorbroken messing sierstuk boven of naast de wijzerplaat van een Zaanse klok, ook fret genoemd.
Bimbam	Slagwerk met twee tonen, meestal een klankstaaf hoog en laag, dat op het halve en hele uur klinkt.
Broodblik	Blikken kap over het uurwerk van een comtoise, genoemd naar de vorm.
Comtoise	Franse gewichtklok uit de Jura, ontstaan rond 1680, met herhalingsslag en brede messing slinger.
Dachluhr	Latere, soberder vorm van de Weense regulateur, vanaf circa 1830. De term is achteraf bedacht.
Echappement	Frans woord voor gang: het deel dat de energie in gelijke porties doorlaat en het tikken maakt.
Fret	Gegoten messing sieraad op een Zaanse of Friese klok, vaak met een devies.
Gangrad	Het laatste rad in de raderketen, dat samenwerkt met de gang.
Gangreserve	De tijd die een klok nog loopt zonder opnieuw te worden opgewonden.
Gewichtklok	Klok die door dalende gewichten wordt aangedreven in plaats van door een veer.
Halfuurslag	Enkele slag op het halve uur, met het aantal uren op het hele uur.
Herhalingsslag	Eigenschap van de comtoise: het uur wordt na ongeveer twee minuten nog een keer geslagen.
Jaarpendule	Klok met torsieslinger die ongeveer een jaar loopt op een opwinding, bedacht rond 1880.
Kettingrad	Rad met tanden die in de schakels van de ketting grijpen, gebruikelijk bij koekoeksklokken.
Lantaarnklok	Vroege gewichtklok met een open messing kooi, opgehangen aan een muurbeugel.
Laterndluhr	Vroege Weense regulateur met driedelige kast en beglazing aan drie zijden.
Maanfase	Aanduiding boven de wijzerplaat die de stand van de maan in een cyclus van ruim 29 dagen volgt.
Moederklok	Centrale klok die andere klokken in een gebouw met een impuls gelijk laat lopen.
Morbierklok	Andere naam voor de comtoise, naar het dorp Morbier in de Franse Jura.
Ophangveer	Dunne stalen veer waaraan de slinger hangt; kwetsbaar bij vervoer.
Pendule	Franse tafelklok met slinger, meestal voor de schoorsteenmantel.
Platine	Een van de twee plaquettes waartussen de raderen van een uurwerk zijn gemonteerd.
Quartz	Uurwerk dat de tijd afleidt uit de trilling van een kristal, meestal 32768 trillingen per seconde.
Radiografisch	Uurwerk dat zichzelf gelijkzet op een tijdsignaal, in Europa meestal DCF77 uit Mainflingen.
Regulateur	Klok gebouwd op nauwkeurige gang, zonder slagwerk, met een lange slinger.
Repetitie	Voorziening waarmee het slagwerk op verzoek nogmaals klinkt, vaak met een trekkoord.
Schippertje	Kleine Friese wandklok met korte, vaste slinger.
Secondeslinger	Slinger met een halve zwaai van een seconde, lengte ongeveer 99,4 centimeter.
Skeletklok	Klok met uitgezaagde platines waardoor het raderwerk zichtbaar blijft.
Slagwerk	Het deel van een klok dat geluid maakt op vaste momenten, aangedreven door een eigen veer of gewicht.
Slingerlens	De schijf onderaan de slinger, met daaronder de regelmoer.
Snek	Kegelvormige schijf die de afnemende kracht van een veer gelijkmatig maakt.
Spillegang	Oude gang met een verticale spil en korte slinger, herkenbaar aan de snelle tik.
Staartklok	Friese wandklok met een verlengstuk onder de kast voor een langere slinger.
Stoelklok	Friese wandklok waarvan het uurwerk op een beschilderde console met vier poten staat.
Stolp	Glazen kap over een klok, bedoeld om stof buiten het raderwerk te houden.
Tap	Het dunne uiteinde van een as, dat in het gat in de platine draait.
Torsieslinger	Schijf met gewichten aan een dunne veer die heen en weer draait in plaats van zwaait.
Westminster	Slagmelodie in vier kwartieren, oorspronkelijk de Cambridge Quarters uit 1793.
Wijzerwerk	Het raderwerk achter de wijzerplaat dat de verhouding tussen uur- en minuutwijzer regelt.

Begrippenlijst

Verder lezen