Koekoeksklokken
Geschiedenis en een hardnekkig misverstand
De koekoeksklok raakte rond het midden van de achttiende eeuw ingeburgerd in het Zwarte Woud. Vanaf de jaren zestig van die eeuw maakten meerdere werkplaatsen tussen Neustadt en St. Georgen houten klokken met een roep. Het principe zelf is ouder: al in 1619 staat een uurwerk met koekoeksroep in de collectie van keurvorst Johann Georg I van Saksen, en Domenico Martinelli beschreef het gebruik van de roep als uuraanduiding in 1669.
Het verhaal dat Franz Anton Ketterer de klok in 1730 uitvond, komt uit een geschiedschrijving van 1810 en houdt geen stand. Ketterer werd in 1734 geboren en was in 1730 dus nog niet in leven. Ook de concurrerende claims, onder namen als Michael Dilger en Matthaus Hummel, ontberen bewijs. Wat overblijft is een streek waar houtsnijwerk, boerenwerkplaatsen en lange winters samenkwamen.
Het spoorwachtershuisje dat de vorm bepaalde
De klok zoals bijna iedereen hem kent, dankt zijn silhouet aan een prijsvraag. In september 1850 schreef Robert Gerwig, directeur van de klokkenmakersschool in Furtwangen, een wedstrijd uit voor betere kasten. Architect Friedrich Eisenlohr, die de stationsgebouwen van de Badense spoorlijn had ontworpen, stuurde een ontwerp in met de gevel van een spoorwachtershuisje.
Dat ontwerp werd het model voor de moderne koekoeksklok, in het Duits Bahnhausle genoemd. Midden jaren vijftig brak de vorm door, en op de nijverheidstentoonstelling in Villingen in 1858 stonden er al veel van. Het oorspronkelijke exemplaar staat in het Deutsches Uhrenmuseum in Furtwangen, nog zonder koekoeksdeurtje.
Hoe de roep ontstaat
Achter de kast zitten twee houten fluitpijpjes met daaronder kleine blaasbalgjes van leer of papier. Het uurwerk licht de balgjes om beurten op en laat ze vallen. De lucht die daarbij door de pijpjes wordt geduwd geeft de twee tonen die samen de roep vormen. Een derde balgje opent het deurtje en duwt de vogel naar voren.
- Het aantal roepen volgt het uur; op het halve uur klinkt een enkele roep.
- De toonhoogte hangt af van de lengte van de pijpjes, niet van de grootte van de kast.
- Speelwerk komt uit een aparte muziekdoos met een derde gewicht en meestal twee melodieen.
- Bewegende figuren, danspoppen en een draaiend waterrad worden door datzelfde speelwerk aangedreven.
Vier keuzes bij een koekoeksklok
| Keuze | Opties | Waar het op neerkomt |
|---|---|---|
| Aandrijving | Mechanisch of quartz | Gewichten en ketting tegenover batterijen |
| Looptijd | 1 dag of 8 dagen | Dagelijks optrekken of wekelijks |
| Geluid | Alleen roep of roep met muziek | Extra gewicht en meer geluid |
| Stijl | Bahnhausle, chalet, snijwerk of modern | Bepaalt vooral het beeld, niet de techniek |
Twee gespecialiseerde sites gaan er dieper op in: Koekoeksklok.com als winkel en https://www.koekoeksklokken.com/ als informatiesite.
Koekoeksklokken in beeld
Op de pagina met bewegend beeld staan opnames waarin de roep, het slagwerk en de figuren te horen en te zien zijn. Dat zegt meer over een klok dan een foto.
Veelgestelde vragen
Waar komt de koekoeksklok vandaan?
Uit het Zwarte Woud in het zuidwesten van Duitsland. Vanaf de jaren zestig van de achttiende eeuw maakten meerdere werkplaatsen tussen Neustadt en St. Georgen houten koekoeksklokken.
Klopt het dat Franz Anton Ketterer de klok in 1730 uitvond?
Nee. Die toeschrijving stamt uit 1810 en is weerlegd: Ketterer leefde van 1734 tot 1806 en was in 1730 nog niet geboren. Het verhaal blijft rondgaan, maar er is geen bron voor.
Hoe vaak roept de koekoek?
Op het hele uur zo vaak als het uur aangeeft, op het halve uur een keer. Klokken met speelwerk laten daarna een melodie horen.
Kan de roep 's nachts uit?
Vrijwel alle mechanische koekoeksklokken hebben een schuif aan de zijkant waarmee roep en slag stilgezet worden. Veel exemplaren hebben daarnaast een automatische nachtstand.