Het jaartal 1730 en een uitvinder die nog niet geboren was
In vrijwel elke beschrijving van de koekoeksklok staat dat Franz Anton Ketterer hem rond 1730 uitvond. Ketterer werd echter in 1734 geboren. Het verhaal komt uit een boek van 1810 en houdt geen stand.
Waar het verhaal vandaan komt
De eerste geschiedschrijver van de klokkenmakerij in het Zwarte Woud, Markus Fidelis Jack, schreef in 1810 dat Franz Anton Ketterer uit Schonwald aan het begin van de jaren dertig van de achttiende eeuw de eerste koekoeksklokken maakte. Die zin is daarna ontelbare keren overgenomen, in catalogi, in reisgidsen en op productpagina's.
Het probleem is eenvoudig na te rekenen. Ketterer leefde van 1734 tot 1806. In 1730 was hij dus nog niet geboren. De onderzoeker R. Dorer wees daar in 1948 op, en de klokkenhistoricus Gerd Bender vond later geen enkel spoor van een eerste productie door Ketterer.
Wat er wel vaststaat
| Gegeven | Wat de bronnen zeggen |
|---|---|
| Koekoeksroep als uuraanduiding | Al in 1619 vermeld in de collectie van keurvorst Johann Georg I van Saksen |
| Beschrijving van het principe | Domenico Martinelli, 1669 |
| Productie in het Zwarte Woud | Ingeburgerd rond het midden van de 18e eeuw |
| Werkplaatsen | Vanaf de jaren 1760 tussen Neustadt en St. Georgen |
| De bekende kastvorm | Prijsvraag van september 1850, ontwerp van Friedrich Eisenlohr |
Er zijn concurrerende claims, onder namen als Michael Dilger en Matthaus Hummel, met het jaartal 1742. Ook daarvoor ontbreekt bewijs. Wat overblijft is geen uitvinder maar een streek: een gebied met veel hout, lange winters en een huisnijverheid die zich op klokken ging toeleggen.
Waarom het blijft rondgaan
Een uitvindersverhaal is makkelijker te onthouden dan een geleidelijke ontwikkeling. Het geeft een naam, een jaartal en een plaats, en dat leest prettiger dan de mededeling dat niemand precies weet hoe het begon. Precies daarom staat het nog altijd op verpakkingen en in beschrijvingen.
Voor de klok zelf maakt het niets uit. De techniek is er niet anders om, en de roep klinkt hetzelfde. Maar wie een oude klok koopt met een verhaal erbij, doet er goed aan te vragen waar dat verhaal op berust.
Reinier VosmaerSchrijft de artikelen op Tijd voor Klokken en controleert de feiten die erin staan.